Türkmenistanyň
Bilim ministrligi
Turkmenistan dunyanin ondebaryjy dowletleri we halkara guramalary bilen bilim ulgamynda netijeli gatnasyklary osduryar.
Täzelik
Şu ýylyň 12–22-nji iýuly aralygynda Hytaý Halk Respublikasynyň Şanhaý şäherinde geçirilen 20-nji Şanhaý halkara ýaşlar interaktiw dostluk lagerine (20th Shanghai International Youth Interactive Friendship Camp) Türkmenistanyň wekiliýetiniň düzümindäki mekdep okuwçylary üstünlikli gatnaşdylar. Dünýäniň 17 döwletinden 107 sany mekdep okuwçysyny bir ýere jemlän bu halkara çäre ýaşlaryň arasynda dostluk gatnaşyklaryny pugtalandyrmaga, medeni alyşmalary giňeltmäge we halklaryň özara düşünişmegini ösdürmäge gönükdirildi. Lageriň maksatnamasynyň çäklerinde geçirilen “Mini-Expo” medeniýet sergisinde türkmen okuwçylary ýurdumyzyň baý milli-medeni mirasyny mynasyp derejede tanyşdyrdylar. Türkmenistanyň milli diwarlygynda gadymy taryhy-medeni gymmatlyklar, milli däp-dessurlar, milli lybaslar, dünýä meşhur türkmen halylary we beýleki milli gymmatlyklar görkezildi. Bu sergi daşary ýurtly gatnaşyjylarda uly gyzyklanma döretdi. On günlük lageriň dowamynda türkmen okuwçylary Şanhaý şäheriniň taryhy we döwrebap künjeklerine baryp gördüler, adaty hytaý lukmançylygynyň esaslary boýunça amaly sapaklara hem-de Suçžou şäherinde ýüpek ýelpawaçlaryny taýýarlamak boýunça ussatlyk sapaklaryna gatnaşdylar. Halkara lager ýaşlaryň bilim, medeniýet we döredijilik ugurlarynda tejribe alyşmagyna, dürli halklaryň medeniýetlerine hormat goýmak duýgusyny berkitmäge we täze dostluk gatnaşyklaryny ýola goýmaga giň mümkinçilik döretdi. Türkmenistanyň ýaş wekilleriniň bu abraýly halkara çärä gatnaşmagy ýurdumyzyň ýaşlar syýasatynyň üstünlikli durmuşa geçirilýändigini hem-de türkmen ýaşlarynyň halkara giňişligindäki işjeň ornunyň barha pugtalandyrylýandygyny görkezýär. Şeýle hem bu çäre Türkmenistan bilen Hytaý Halk Respublikasynyň arasynda bilim, medeniýet we ýaşlar syýasaty ulgamlarynda strategik hyzmatdaşlygyň yzygiderli ösdürilýändiginiň hem-de iki dostlukly ýurduň arasyndaky gatnaşyklary has-da pugtalandyrmaga hyzmat edýändiginiň aýdyň beýany boldy. Hormatly Prezidentimiziň baştutanlygynda ýaşlaryň halkara hyzmatdaşlyga işjeň gatnaşmagy üçin döredilýän giň mümkinçilikleriň netijesinde türkmen okuwçylary dünýäniň dürli ýurtlarynda geçirilýän halkara çärelere mynasyp gatnaşyp, ýurdumyzyň abraýynyň has-da belende galmagyna goşant goşýarlar.
Täzelik
Türkmenistanyň bilim ministri Jumamyrat Gurbangeldiýew bilen Türk aeronawtika birleşigi uniwersitetiniň rektory, professor, doktor Rahmi Eriň arasynda duşuşyk geçirildi. Duşuşyga iki ýurduň bilim we awiasiýa ulgamlarynyň wekilleri gatnaşdylar. Duşuşykda Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedowyň hem-de türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowyň aýratyn ünsi netijesinde ýurdumyzyň bilim ulgamynda amala aşyrylýan özgertmeler barada bellenildi. Taraplar Türkmenistan bilen Türkiýe Respublikasynyň arasynda bilim we ylym ulgamyndaky hyzmatdaşlygyň häzirki ýagdaýy, şeýle hem awiasiýa pudagy üçin hünärmenleri taýýarlamak boýunça mümkinçilikler barada pikir alyşdylar. Professor Rahmi Er uniwersitetiň işi we uçarmanlary taýýarlamak boýunça alnyp barylýan hyzmatdaşlyk barada maglumat berdi. Gepleşikleriň dowamynda raýat awiasiýasy, uçuş howpsuzlygy, awiasiýa tehnologiýalary, logistika, emeli aň we kiberhowpsuzlyk ugurlarynda hyzmatdaşlygy ösdürmek, talyplaryň hem-de professor-mugallymlaryň alyş-çalşyny ýola goýmak we bilelikdäki okuw maksatnamalaryny taýýarlamak meseleleri ara alnyp maslahatlaşyldy. Duşuşygyň ahyrynda taraplar bilim edaralarynyň arasynda göni gatnaşyklary ösdürmäge we özara bähbitli taslamalary durmuşa geçirmäge taýýardyklaryny beýan etdiler. Türkmenistanyň Bilim ministrligi
«Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan — bedew batly at-myradyň mekany» ýylynda döwletimiziň halkara abraýy barha ýokarlanýar. Hormatly Prezidentimiz bütin adamzadyň ählumumy ýörelgelerine we maksatlaryna esaslanýan daşary syýasaty amala aşyryp, halkara gatnaşyklaryň geografiýasyny giňeldýär, ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn görnüşdäki hyzmatdaşlygyň täze ugurlaryny ösdürýär. Bu strategik syýasat ýurdumyzyň dünýä bileleşigi bilen gatnaşyklarynyň has-da işjeňleşdirilmegini üpjün edýär, ygtybarly hyzmatdaş hökmünde Watanymyzyň abraýyny has-da ýokarlandyrýar. Türkmenistan bilen Gruziýanyň arasyndaky diplomatik gatnaşyklar 1992-nji ýylyň 16-njy iýulynda ýola goýlup, döwletara, hökümetara we pudagara resminamalara laýyklykda ýokary depginler bilen ösdürilýär. 2015-nji ýylda deňhukuklylyk, hoşniýetli goňşuçylyk, özara hormatlamak we birek-biregiň bähbitlerini hasaba almak ýörelgelerine esaslanýan türkmen-gruzin gatnaşyklaryny çuňlaşdyrmak ugrundaky tagallalary, ylmy-tehniki, medeni-ynsanperwer hyzmatdaşlygy berkitmäge ýardam berýän beýik başlangyçlary üçin Gahryman Arkadagymyza Gruziýanyň Milli ylymlar akademiýasynyň hormatly akademigi diýen ylmy at berildi. Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň Gruziýa amala aşyran ilkinji döwlet saparynyň dowamynda özara ynanyşmak we düşünişmek ýagdaýynda geçiren ýokary derejedäki duşuşyklary, halkara we sebit syýasatynyň möhüm meseleleri boýunça pikir alyşmalary, dostlukly gatnaşyklary çuňlaşdyrmak hakyndaky teklipleri, Türkmenistan — Azerbaýjan — Gruziýa — Rumyniýa ugry boýunça «Hazar deňzi — Gara deňiz» ulag geçelgesini hem-de Gara deňziň gruzin kenarynda Türkmenistanyň ýük terminalyny döretmek, özara haryt dolanyşygynyň möçberini artdyrmak, maýa goýum işjeňligini höweslendirmek, iki ýurduň işewürler toparlarynyň arasynda gatnaşyklary ýola goýmak, medeni-ynsanperwer gatnaşyklary täze derejelere çykarmak barada öňe süren başlangyçlary, gol çekilen resminamalar toplumy türkmen-gruzin gatnaşyklaryny mundan beýläk-de giňeltmegiň we has-da pugtalandyrmagyň ýolunda möhüm ädime öwrüldi. Türkmenistan we Gruziýa gadymy taryhy, baý medeni mirasy bolan ýurtlardyr. Türki dilli halklaryň ata-babalary bolan skifler we sarmatlar, awarlar, hunlar, eftalylar, hazarlar, oguzlar, gypjaklar Rion we Kura derýalarynyň jülgesinde iberýa we kartweli kowumlary bilen goňşuçylykda ýaşap, Günorta Kawkazyň syýasy-medeni durmuşynda uly yz galdyrypdyr. Gruzin dilçisi S.S.Jikiýanyň türkmen-gürji dil gatnaşyklaryny derňäp, türkmen «...leksiki bölekleri gruzin dilinde halk hojalygynyň maldarçylyk, balyk senagat önümleri, tagamlar ýaly ugurlarynyň manylaryny aňladýar» diýip ýazmagy tötänden däldir. Tiflisde bäş asyra golaý wagtlap musulman häkimligi dowam edipdir. Ol tamamlanandan soň hem gürji dolandyryjylary musulmanlary gysmak syýasatyny ýöretmändirler. Gaýtam, olar musulmanlara ykdysady we dini ýeňillikleri beripdirler. Ibn Haukal gürjüleriň golastynda musulmanlaryň dini erkinligini saklap galandygyny belleýär. Hamdallah Kazwini bolsa: «Kura derýasynyň bir kenarynda azan sesi, beýlekisinde jaňlaryň sesi ýaňlanýardy» diýip ýazypdyr. Munuň özi gürjüleriň we türkmenleriň birek-biregiň wyždan azatlygyna sarpa goýup gatnaşandyklaryndan habar berýär. Seljuklaryň Günbatara tarap göç etmegi bilen, türkmen we gruzin halklarynyň gatnaşyklary has-da ýygjamlaşypdyr. Gürji alymy N.N.Şengeliýa gysga wagtda ägirt uly giňişlikde — Merkezi Aziýadan Palestina çenli aralykda seljuklar tarapyndan döredilen döwletiň Ýakyn Gündogaryň syýasy kartasyny üýtgedendigini, seljuklaryň gürji halkynyň taryhynda uly orun eýeläp, XI — XIII asyrlarda iki döwletiň arasynda ýygjam gatnaşyklaryň bolandygyny belleýär. Gürji çeşmelerinde beýan edilenlerden görnüşi ýaly, seljuk soltanlary öz döwletiniň çägini Kawkazda giňeltmek bilen, bu sebitde parahatçylykly durmuşyň höküm sürmegini dowam etdirmek isläpdirler. Türkmen-gürji gatnaşyklarynyň ýene bir sahypasy meşhur türkmen serkerdesi Jelaleddin Menguberdi bilen baglanyşyklydyr. Soltan Jelaleddin ýanbermezligiň, gaýduwsyzlygyň, watansöýüjiligiň ajaýyp nusgasydyr. Gürji alymy N.N.Şengeliýa Ibn Esiriň «Kämil taryh» eseriniň Beýik Seljuk döwletiniň Kawkaz halklary bilen gatnaşyklaryny aýdyňlaşdyrmakda örän ähmiýetli çeşmedigine üns çekýär. Gruzin ýazyjysy, akademik Grigol Abaşidzäniň «Uzaga çeken tümlük» atly romanynda Jelaleddiniň türkmen halkynyň edermenligini, gaýratlylygyny, mertligini özünde jemleýän ajaýyp şahsyýetdigi nygtalýar. Merkezi Aziýa we Kawkaz sebitleriniň halklarynyň meşhur edebi mirasy bolan «Görogly» eposy türkmen-gruzin gatnaşyklarynyň gadymy döwürlerden gözbaş alyp gaýdýandygyna şaýatlyk edýän gymmatlykdyr. Türkmen, özbek, gazak, gyrgyz, garagalpak, kumyk, uýgur, tatar, azerbaýjan, türk halklary bilen uzak döwürlerde goňşuçylykda ýaşan arap, täjik, gruzin, ermeni, gürji, abhaz, lezgi halklarynyň döredijiliginde bu eser bilen bagly ýordumlar gabat gelýär. Gruziýanyň Milli ylymlar akademiýasynyň K.Kekelidze adyndaky Golýazmalar institutynda bu eseriň golýazma nusgasy saklanýar. 1856-njy ýylda bu eser Tiflisde «Görogly — Gündogaryň çapyksuwar şahyry» ady bilen çap edilýär. Meşhur gündogarşynas N.Ý.Marr ХХ asyryň başynda Gruziýa topragynda «Göroglynyň» kyssa görnüşini ýazyp alýar. Şeýle hem bu eser gruzin alymy L.Çlaidze tarapyndan toplanyp, 1978-nji ýylda Tbiliside neşir edilýär. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ilkinji şasy Ysmaýyl I Sefewi oguzlaryň dülkadyr taýpasyny Gürjüstana göçüripdir. Olaryň bir bölegi gruzinler bilen goňşy ýaşan lezgi taýpalaryna goşulypdyr. Türkmen we gruzin halklarynyň bu köpasyrlyk taryhy-medeni gatnaşyklary häzirki wagtda iki döwletiň arasyndaky häzirki zaman hoşniýetli hyzmatdaşlygy bilen sepleşip gidýär. Türkmenistanyň we Gruziýanyň bu günki ösüşleri ylym hem-de tehnologiýalar, bilim we ýaşlar babatda döredilen gurşaw bilen kesgitlenilýär. Gruziýa bilen bilim ulgamynda alnyp barylýan hyzmatdaşlyk berk hukuk binýadyna eýedir. 1996-njy ýylyň 20-nji martynda Tbiliside Türkmenistanyň Hökümeti bilen Gruziýanyň Hökümetiniň arasynda ýokary bilim babatda hyzmatdaşlyk etmek hakynda Ylalaşyga gol çekildi. 2015-nji ýylyň 2-nji iýulynda bolsa Türkmenistanyň Bilim ministrligi bilen Gruziýanyň Bilim we ylym ministrliginiň arasynda bilim babatda hyzmatdaşlyk etmek hakynda Ähtnama baglaşyldy. Agzalan resminamalara laýyklykda, bilim ulgamynda gatnaşyklar giňden ýaýbaňlandyrylýar. 2020-nji ýylyň 11-nji dekabrynda gol çekilen Ylalaşyga laýyklykda, Myrat Garryýew adyndaky Türkmenistanyň Döwlet lukmançylyk uniwersiteti Tbilisi döwlet lukmançylyk uniwersiteti bilen akademiki we ylmy hyzmatdaşlygy alyp barýar. 2025-nji ýylyň 10-njy oktýabrynda Aşgabatda Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara nebit we gaz uniwersiteti bilen Suhumi döwlet uniwersitetiniň arasynda özara düşünişmek hakynda Ähtnama gol çekildi. Iki ýurduň ýokary okuw mekdepleri hem-de ylmy-barlag institutlary tarapyndan guralýan halkara ylmy maslahatlara, olimpiadalara, okuwlara, «tegelek stoluň» başynda söhbetdeşliklere ylym we bilim ulgamlarynyň wekilleri uly gyzyklanma bildirip gatnaşýarlar. Hormatly Prezidentimiziň Gruziýa döwlet saparynyň barşynda dostlukly döwletiň bilim, ylym we ýaşlar ministri Giwi Mikanadze bilen geçiren gepleşigimiziň barşynda bilim, ylym we ýaşlar syýasaty ulgamlarynda hyzmatdaşlygy giňeltmegiň geljekki ugurlaryny ara alyp maslahatlaşdyk. Taraplar iki ýurduň ýokary okuw mekdepleriniň arasynda göni gatnaşyklary ösdürmäge, talyplaryň we mugallymlaryň akademiki hereketini giňeltmäge, bilelikdäki ylmy barlaglary, maslahatlary, hünär kämilleşdiriş okuwlaryny we bilim maksatnamalaryny guramaga meýillidiklerine aýratyn ünsi çekdiler. Saparyň çäklerinde Türkmenistanyň Bilim ministrligi bilen Gruziýanyň Bilim, ylym we ýaşlar ministrliginiň arasynda bilim babatda hyzmatdaşlyk etmek barada özara düşünişmek hakynda Ähtnama; Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersiteti (Türkmenistan) bilen «Iwane Jawahişwili adyndaky Tbilisi döwlet uniwersiteti» jemgyýetçilik hukugyndaky ýuridik şahsynyň (Gruziýa) arasynda hyzmatdaşlyk etmek hakynda Ähtnama; Ýagşygeldi Kakaýew adyndaky Halkara nebit we gaz uniwersiteti (Türkmenistan) bilen Gruzin tehniki uniwersitetiniň arasynda özara düşünişmek hakynda Ähtnama; Türkmen döwlet binagärlik-gurluşyk instituty bilen Gruzin tehniki uniwersitetiniň arasynda özara düşünişmek hakynda Ähtnama; Türkmenistanyň Inžener-tehniki we ulag kommunikasiýalary instituty (Türkmenistan) bilen Batumi döwlet deňiz akademiýasynyň (Gruziýa) arasynda özara düşünişmek hakynda Ähtnama; Maýa Kulyýewa adyndaky Türkmen milli konserwatoriýasy bilen Wano Saradžişwili adyndaky Tbilisi döwlet konserwatoriýasynyň arasynda ikitaraplaýyn hyzmatdaşlyk etmek barada özara düşünişmek hakynda Ähtnama gol çekildi. Gol çekilen resminamalar hyzmatdaşlygyň şertnama-hukuk binýadyny berkitmäge, ýokary okuw mekdepleriniň arasyndaky gatnaşyklary ösdürmäge, akademiki alyşmalary giňeltmäge, şeýle hem bilelikdäki bilim we ylmy taslamalary durmuşa geçirmäge gönükdirilendir. Gol çekilen resminamalardan hem görnüşi ýaly, bilim ulgamyndaky hyzmatdaşlykda nebit we gaz, energetika, binagärlik we gurluşyk, deňiz ulaglary, logistika, inženerçilik tehnologiýalary, ekologiýa, sanlylaşdyrma, maglumat tehnologiýalary, medeni-ynsanperwer ylymlar ýaly ugurlara aýratyn ähmiýet berilýär. Türkmenistanyň Bilim ministrligi bilen Gruziýanyň Bilim, ylym we ýaşlar ministrliginiň arasynda bilim babatda hyzmatdaşlyk etmek barada özara düşünişmek hakynda Ähtnama laýyklykda, mekdebe çenli çagalar we umumybilim, orta hünär bilimi, ýokary bilim babatda bilelikde okuw maksatnamalary işlenilip düzüler, mugallymlaryň hünär derejesi ýokarlandyrylar, innowasion okuw we öwrenmek usullary, sanly bilim ýaly özara gyzyklanma döredýän meseleler boýunça özara tejribe alşylar. Gruziýanyň we Türkmenistanyň ýokary okuw mekdepleriniň arasyndaky hyzmatdaşlyk has-da işjeňleşdiriler. Okuwçylaryň, mugallymlaryň we bilim işgärleriniň iki ýurtda guralýan olimpiadalara, bäsleşiklere, maslahatlara, seminarlara gatnaşmagy höweslendiriler. Hormatly Prezidentimiziň hem-de Gahryman Arkadagymyzyň janlary sag, ömürleri uzak, mertebeleri hemişe belent bolsun! Dostlukly döwletler bilen bilim babatda halkara hyzmatdaşlygy ösdürmäge ýardam berýän beýik başlangyçlary elmydama üstünliklere beslensin! Jumamyrat GURBANGELDIÝEW, Türkmenistanyň bilim ministri.