(oçerk)

Şol ge­zek py­gam­ber ýa­şy­na ýe­ti­be­ren adam özün­den, dog­ru­sy-ha, ýa­şan ýa­şyn­dan, öm­rün­de bi­ti­ren işin­den ra­zy bol­dy. Güý­züň or­ta­syn­da De­rek­li oba­sy­nyň bär­sin­de ga­dy­my ta­ry­hyň ga­lyn­dy­sy­dy­gy­ny ýat­la­dyp, uzak­dan se­leň­läp gö­rün­ýän Şam­my ke­liň ga­la­sy­nyň etek­le­rin­de öz çe­ke­ne­si­ni ot­la­dyp ýör­di. Gaý­ra­ky ýol­dan daz­lap gel­ýän ýe­ňil ulag onuň de­ňi­ne ge­lip sak­lan­dy. Iki sa­ny oral aýal düş­di-de, özü­ne ta­rap gaýt­dy. Ge­len­ler «Sa­la­mä­lik!» diý­di­ler-de, öň­dä­ki aýal dil­len­di:

— Ýa­şu­ly, ýol so­raý­jak­dyk, Ak­sa­raý­dan gaýt­dyk, Bäş­jy­ky­ra to­ýa bar­ýa­dyk. Şu ýol­dan gi­dip, haý­sy ta­ra­pa so­wul­sak­kak?

— Oba gi­rip, mek­de­biň ga­ba­dyn­dan gün­ba­ta­ra so­w­luň-da, gö­ni gi­di­be­riň. On mi­nut çe­me­si ýö­re­se­ňiz, Bäş­jy­ky­ryň bag­la­ry gör­nüp ug­rar.

Yz­da­ky aýal hü­mür­de­di:

— Dog­ry bo­la­ýa­dy-da her­nä?

— Şu wag­ta çen­li Ara­me­diň ula-ki­çä ýol sal­gy be­rip, ýal­ňyş­dy­ran ýe­ri ýok­dur.

Ýö­räp ug­ran beý­le­ki ze­nan hyr­ra yzy­na öw­rül­di:

— Weý, şol on iki ça­ga­sy­ny ylym-bi­lim­li edip ýe­tiş­di­ren Ara­met aga­my siz?

Ýa­şu­ly gyr­çuw sak­ga­ly­ny gy­sym­lap durşuna:

— Beh, o gür­rüň ni­re­den gu­la­gy­ňy­za de­gip ýör, gy­zym? — diýdi.

Ula­gyň ga­py­sy­ny açan aýal mäh­rem ýyl­gyr­dy:

— Ogul-gyz­la­ry­ny şeý­dip ýe­tiş­di­rip, uçu­rym eden ata­nyň özi bil­me­se-de, owa­za­sy il aş­ýan­dyr, ýa­şu­ly.

Ara­met aga to­za­ny ça­la gö­ze il­ýän ula­gyň yzyn­dan ýeň­se­si­ni sy­pa­lap se­re­dip gal­dy. Göz öňü­ne bol­sa ikin­ji og­ly Hem­ra gel­di. Mek­de­bi gu­tar­dy-da, «Me­nem do­ga­nym Ak­ja­gül, agam Il­jan ýa­ly mu­gal­lym bol­jak» diý­di-de, eje­si Gur­ban­gü­lüň tam­dyr­dan çy­ka­ran kül­çe­sin­den dört sa­ny­sy­ny al­dy-da, «Ni­re­de­siň Aş­ga­bat?» diýip gaý­dy­ber­di. Ara­met aga «Oku­wa» di­ýip ýü­re­gi­ni bi­re dü­wen og­lu­nyň ra­ýy­ny ýyk­ma­dy. Di­ňe şeý­le diý­di:

— «Ýy­kyl­dym» di­ýip ge­läý­seň, hon-ha, og­lan­lyk­da aýa­ňy ga­ta­dan pil bi­len sa­py

ýy­l­ma­nyp gi­den kes­gir orak ýo­lu­ňa seredip du­ran­dyr. Hü­nä­riň go­wu­sy, aň­ry­baş ha­la­ly, der dök­seň, bag­ta-be­re­ke­de ýe­tir­ýä­ni zäh­met­dir, bil­gin şu­ny!

Dog­ru­çyl, ýü­re­gin­dä­ki­ni gö­ni diý­ýän, dört synp bi­li­mi bi­le­nem ha­sap­çy, öm­rü­niň ahy­ryn­da-da «Ara­met bri­gat» ady bi­len ýa­kyn-alys­da ta­na­lan ka­ka­sy­nyň bu sö­zü­niň hik­me­ti­niň aňyr­dan­dy­gy­ny, ýü­zü­ni sal­lap ge­läý­se, or­nu­nyň meý­dan, tut­jak za­dy­nyň pil-kät­men bol­ja­gy­na dü­şü­nen Hem­ra ýü­re­gin­dä­ki mak­sa­dy üçin bi­li­ni berk gu­şa­ma­ly­dy­gy­ny aň­ry­ýa­ny bi­len aň­dy.

Sy­nag edip gör­ýän ýa­ly, «Ýe­ser ýer­de gaý tur­dy» diý­le­ni bol­dy. Şol dö­wür­dä­ki Türk­men döw­let po­li­teh­ni­ki ins­ti­tu­ty­na gir­mek sy­na­ny­şy­gy ba­şa bar­ma­dy, rus di­lin­den as­gyn gel­di. Res­mi­na­ma­la­ry­ny yzy­na alyp dur­ka, äht et­di: «Di­ňe bu di­li däl, beý­le­ki da­şa­ry ýurt dil­le­ri­nem su­wa­ra öw­re­ne­rin!». Yza bol­sa ýol ýok. Pil bo­l­ma­sa, ker­piç, se­ment eken-dä. Şol gü­nüň özün­de «Aş­ga­bat­gur­lu­şy­ga» gi­ren Hem­ra er­te­si daň bi­len in­di­ki oka­jak ýe­ri­niň — Magtymguly adyndaky Türk­men döw­let uni­wer­si­te­ti­niň bi­na­sy­ny gu­rup ýör­di. Gi­je­si­ne bol­sa tä göz­le­ri bü­rül­ýän­çä ki­tap oka­ýar­dy. Ýü­re­gi­ni bi­re bag­lap­dy, ar­zu­wy fi­zi­ka­ ugrundan oka­mak­dy. Şo­nuň üçi­nem ma­te­ma­ti­ka, geo­met­ri­ýa, fi­zi­ka, al­geb­ra... okuw kitaplary ýas­sy­gy­nyň aşa­gyn­da­dy. Mek­dep­de fi­zi­ka­dan oka­dan mu­gal­ly­my Sa­par Ha­lo­wyň, ma­te­ma­ti­ka mu­gal­ly­my Şa­my­rat Araz­gy­ly­jo­wyň, geog­ra­fi­ýa­dan oka­dan Gu­rul­baý Oraz­my­ra­do­wyň, türk­men di­li we ede­bi­ýat mu­gal­ly­my Aşyr Är­ne­pe­so­wyň ilik-düw­me ge­çen sa­pak­la­ry ýa­zy­lan kü­ti dep­der­le­ri­ni ýa­ny bi­len ala­ny maň­la­ýyn­dan di­räý­di. Iş buý­ru­jy­dan-pro­ra­byn­dan ha­ýyş edip, rus iş­çi­le­ri­niň ýa­ny­na ge­çip­di. Şeý­di­bem, bu di­li öz aý­dy­şy ýa­ly, «ha­tym» edip bar­ýar­dy.

Wag­ta sa­lym bar­my nä­me? Magtymguly adyndaky Türk­men döw­let uni­wer­si­te­ti­niň fi­zi­ka fa­kul­te­ti­ne gi­riş sy­nag­la­ry­na ba­ran­da aýa­sam ga­tap­dy, beý­ni­sem be­käp­di. Mu­gal­lym­lar «saý­rap» du­ran, is­len­dik so­ra­ga sä­gin­män jo­gap ber­ýän ýi­gi­de «be­re­kel­la», zor bi­lim be­ren ýe­re — Dur­dy Gy­lyç adyn­da­ky 46-njy or­ta mek­de­biň mu­gal­lym­la­ry­na hem ga­ýy­ba­na «sag­bol­sun» aý­dyp­dy­lar. Şeý­di­bem 1968-nji ýyl­da ta­lyp­lyk bag­ty ne­sip edip­di. Tu­ruw­baş­da­n dyz­maç ýi­git ba­dy­ny gow­şat­ma­dy. Şeý­le­lik­de, 1973-nji ýyl­da uni­wer­si­te­ti ta­pa­wut­la­nan dip­lom bi­len ta­mam­la­dy. Hä­si­ýe­ti-gy­ly­gy ho­şa­maý, bi­lim go­ry ýe­tik, tu­tan işi­ni bi­tir­mä­ge döw­ta­lap ýi­git hem­me ýer­de-de ar­zy­ly. Hem­ra Ara­me­do­wy Mag­tym­gu­ly adyn­da­ky Türk­men döw­let uni­wer­si­te­tin­de la­bo­rant edip işe alyp gal­mak­la­ram şon­dan.

Be­gen­jin­den guş bo­lup, il­ki «go­nan» ýe­ri dog­duk oja­gy bo­lup­dy. Şon­da özün­den zy­ýat be­ge­nen kä­be­si, on iki ça­ga­ny ös­dü­rip ýe­tiş­di­re­ni üçin «Gah­ry­man ene» di­ýen hor­mat­ly ada eýe bo­lan Gur­ban­gül daý­za ba­la­sy­nyň dip­lo­my­ny ýü­zü­ne sy­lyp:

— Beý­le­ki ça­ga­la­ry­ma-da ne­sip et­sin-dä, her­nä! — di­ýip­di. Enä­niň ak süýt ýa­ly ar­zu­wy­na pe­riş­de­ler «omyn!» di­ýen bor­ly. Ara­me­dow­la­ryň hem­me­sem ýo­ka­ry hem ýö­ri­te or­ta bi­lim­li bol­du­lar. Için­de mu­gal­lym hem, ag­ro­nom hem, luk­man hem, daý­han hem bar. Maş­ga­la­ba­şy Ara­met aga bol­sa:

— Öri­ňi tä­ze­le­jek-dä on­da? — di­ýip aý­law­ly­rak so­wal be­rip­di. Ge­piň ma­ny­sy­na dü­şü­nen Hem­ra­nyň jo­ga­by aý­gyt­ly­dan ynam­ly bo­lup­dy:

— Ylym dün­ýä­si­ne git­jek, dä­de. Ga­la­ny­ny dur­mu­şyň özi sal­gy be­rer.

«Sen ýi­git, ir-u-giç alym çy­kar­syň!» Bu sö­zi gys­gan­man aý­dan kän bol­dy. Şol wagt ol ömür uş­ly­by­nyň yl­myň bel­li bir çä­gi­ne ýe­ten­soň, mu­gal­lym­çy­lyk kä­ri­ne ula­şyp git­je­gi­ni gü­ma­nam et­män­di. Dür­li mi­nistr­lik­le­riň, eda­ra­dyr gu­ra­ma­la­ryň yl­my-tas­la­ma bö­lüm­le­rin­de, yl­my-bar­lag ins­ti­tut­la­ryn­da iş­län­de-de, as­pi­ran­tu­ra­da okan­da-da, 1984-nji ýyl­da «Teh­ni­ki ylym­la­ryň kan­di­da­ty» di­ýen alym­lyk de­re­je­si­ni alan­da-da, soň ki­çi, uly yl­my iş­gär bo­lup iş­län­de-de, alym hök­mün­de Türk­me­nis­ta­nyň Ylym­lar aka­de­mi­ýa­sy­nyň ins­ti­tu­tyn­da bö­lüm mü­di­ri bo­lup zäh­met çe­ken­de-de bir gy­ly­gy bar­dy. Ol hem mek­de­biň de­ňe­si­ne ba­ran­da, sä­gi­nip, ça­ga­la­ryň gu­la­gy­ňa hoş ýak­ýan se­si­ne diň sa­lar­dy, ta­nyş mu­gal­lym­la­ry­na duş­sa, tag­zym bi­len sa­lam­la­şar­dy. Nä­hi­li­dir bir güýç ak mek­de­be dar­typ du­ran ýa­ly­dy.

Ahy­ry ak mek­de­be bo­lan hö­we­si ony 2000-nji ýyl­da Aş­ga­bat şä­he­rin­dä­ki 8-nji or­ta mek­de­be işe ge­tir­di. Ma­te­ma­ti­ka we in­for­ma­ti­ka mu­gal­ly­my bo­lup mek­dep­de işe baş­la­ny­ny eşi­den­le­riň: «Ylym dün­ýä­sin­de üm­zü­giň ile­ri­di, gi­di­ber­seň, ylym­la­ryň dok­to­ram bo­lar­dyň» di­ýen­le­ri­ne jo­ga­by ta­ýyn­dy: «Bi­lim go­ry ýe­tik ylym­da yz goý­ýan­dyr. Okuw­çy­la­ry şu mak­sa­da gö­nük­di­ri­bil­sem bol­ýar. Bil­ýä­ňiz-ä, bi­lim-ter­bi­ýä­niň go­ry mek­dep­de tu­tul­ýan­dyr». Şeýdip, Hem­ra ylym dün­ýä­si­ne däl-de, mek­de­be bar­ýan ýo­ly saý­la­dy.

Ol ýal­ňyş­man­dy. Mek­dep­de iş­läp ýör­kä, Hem­ra Ara­me­do­wyň «Ýy­lyň mu­gal­ly­my» di­ýen ada my­na­syp bo­la­ny­ny eşi­dip, ge­lip gut­lan, jaň eden kän bol­dy.

— Okuw­çy­la­ra ter­bi­ýe il­ki ýü­re­ge or­na­ýan söz hem-de şah­sy gö­rel­de bi­len be­ril­ýär.

He­mi­şe ugur alýan bu ýö­rel­ge­si­niň ga­ty dürs­dü­gi­ni Hem­ra mu­gal­lym 2005-nji ýyl­da paý­tag­ty­myz­da­ky 35-nji orta mek­de­be mü­dir bel­le­nen ba­dy­na gör­kez­di.

Mun­dan on ýyl çe­me­si ozal­rak mek­dep­ler­de da­şa­ry ýurt dil­le­ri­ni or­naş­dyr­mak ha­kyn­da döw­let de­re­je­sin­de ka­rar ka­bul edi­len­de, ol il­kin­ji­le­riň bi­ri bo­lup iň­lis di­li­ni öw­red­ýän okuw mer­ke­zi­ne ýa­zyl­dy. Köpler geň gal­dy:

— Özü­ňiz-ä mek­dep mü­di­ri, gat­na­ýan­la­ryň ara­syn­da-da iň ýa­şu­lu­sy siz.

Şeý­dip, iň­lis di­li­ni öw­ren­me­giň üç bas­gan­ça­gy­ny gu­tar­dy. Bir ge­zek da­şa­ry ýur­da gi­di­len­de, ata­la­ry­nyň iň­lis di­lin­de ar­ka­ýyn dü­şü­ni­şip dur­şu­ny gö­rüp, ag­tyk­la­ry haý­ran gal­dy. Mäh­rem­lik bi­len ola­ryň ba­şy­ny sy­pan Hem­ra mu­gal­lym bol­sa ýyl­gy­ryp, şeý­le diý­di:

— Bir ýyl­dan gow­rak gat­nan oku­wym­dan baş­ga-da, in­ter­net sa­hy­pa­la­ryn­dan öw­re­nen­le­ri­mi, gol­lan­ma, ki­tap, çuň­laş­dy­ry­lan söz­lük­le­ri alyp, ýat­man­kam ni­je­me­si­ni ýat tu­tup, boş wag­tym iş­de okap öw­re­nen­le­ri­mi siz bil­ýä­nem däl­si­ňiz. Kä­ri­ňi yk­ba­ly­ňa öwür­me­li. Şeýt­seň, zäh­me­tiň ne­ti­je­si­ni okuw­çy­la­ryň­da, öw­re­den şä­girt­le­riň iş­le­rin­de gö­rüp bol­ýar.

Hem­ra mu­ga­lly­myň bu söz­le­ri-de «hik­met­li». Mek­de­bin­den şä­her çä­gin­de, döw­let de­re­je­sin­de ge­çi­ri­len ders bäs­le­şik­ler­de baý­rak­ly orun alan okuw­çy­la­ry öz ugur­la­ryn­dan ha­ly­pa­la­ry bi­len egin deň­le­şip iş­lä­bem ýör­ler, baş­ga kär­ler­de özü­ni gör­ke­zip, «me­ni Hem­ra mu­gal­lym okat­dy» di­ýip, sö­ýünç­li söz­lä­bem ýör­ler. Ýol­baş­çy­lyk ed­ýän mek­de­bi­ňi di­ňe paý­tagt­da däl, tu­tuş ýurt de­re­je­sin­de iň gö­rel­de­li mek­dep­le­riň bi­ri­ne öw­räý­mek­de iş bar. Mu­nuň üçin mu­gal­lym­lar­dyr teh­ni­ki iş­gär­le­riň bir gu­lak­dan deň gop­ma­ly, ata-ene­ler bi­len iç­gin gat­na­şyk­da bol­ma­ly, her okuw­ça aý­ra­tyn çe­me­le­şip, ba­şar­ny­gy­ny-uky­by­ny aç­ma­ly, sa­pak­la­ry­na hö­wes­len­dir­me­li, gör­kez­me es­bap­la­ry­dyr döw­rüň tä­ze­lik­le­ri­ni gü­nü­bi­rin işe or­naş­dyr­ma­ly...

Kä­ri­ne kä­mil­li­giň, pe­da­go­gik us­sat­ly­gyň, adam­çy­lyk gat­na­şyk­la­ry­nyň öz­bo­luş­ly nus­ga­sy­ny özün­de jem­län Hem­ra Ara­me­dow 2008-nji ýyl­da «Türk­me­nis­ta­nyň at ga­za­nan bi­lim iş­gä­ri» diý­len hor­mat­ly ada my­na­syp bol­dy. Şol wagt­la­ram onuň pe­da­go­gi­ka, ter­bi­ýä, bi­li­mi dö­wür bi­len deň alyp git­mä­ge, maş­ga­la bi­len mek­de­biň gat­na­şy­gy­na, dün­ýä tej­ri­be­si­ni mil­li bi­li­me or­naş­dyr­ma­gyň ýol­la­ry­na ba­gyş­la­nan ma­ka­la­la­ry­dyr çy­kyş­la­ry dö­wür­le­ýin ne­şir­ler­de hä­li-şin­di çap edilýärdi. Hä­zir-ä ola­ryň sa­ny 300-i te­ge­lä­ber­di. «Sa­pak­la­ry gör­kez­me es­bap­la­ryň esa­syn­da gu­ra­mak» ady bi­len 2011-nji ýyl­da çap edi­len okuw-usu­ly gol­lan­ma­sam tüýs ýe­ri­ne düş­di. Boş otur­sa, içi gy­sy­ber­ýän alym-mu­gal­ly­myň fo­toe­lekt­rik en­jam, elekt­ro­dia­liz ar­ka­ly su­wy süý­jüt­mek, pla­ni­met­ri­ýa bo­ýun­ça gör­kez­me es­bap, tri­go­no­mi­ýa ug­ru­na de­giş­li oý­lap ta­pyş­la­ry­na — yl­my iş­le­ri­ne önüm­çi­li­ge or­naş­dyr­ma­ga mynasypdy­gy üçin pa­tent­ler be­ril­di.

Aş­ga­bat şä­he­ri­ndäki ýö­ri­te­leş­di­ri­len 28-nji orta mek­de­bi­ne 2011-nji ýyl­da mü­dir bel­le­nen­de, ol ýaý­dan­man dur­man­dy. Da­gy nä­me, paý­tagt­da iň uly — okuw­çy sa­ny tas 900-e ýe­ti­ber­ýän, mu­gal­lym­la­ry­nyň sa­ny hem 50 çe­me­si bo­lan bi­lim oja­gy. On­so­ňam «ýö­ri­te­leş­di­ri­len» diý­len söz köp za­dy aň­lad­ýar ahy­ry. Il­ki bi­len, san­ly ul­ga­my işe ju­da berk or­naş­dyr­ma­ly, in­te­rak­tiw sa­pak­la­ryň gu­ra­ly­şyn­da ýe­ke säw­li­gem bol­ma­ly däl. Iň esa­sam, öz mäh­ri­ban ene di­li­miz bi­len deň de­re­je­de da­şa­ry ýurt dil­le­ri­nem ça­ga­la­ryň aňy­na guý­ma­ly, beý­le­ki kä­bir sa­pak­la­ry has çuň­laş­dy­ryp öw­ret­me­li.

Aý­dan ge­piň bi­len ed­ýän işiň sazlaşsa ab­raý-mer­te­bä­ňem ar­tyk bo­lu­ber­ýär. Bir ge­zek özün­den has ýa­şu­lu­rak adam ony ýo­kar­ky ga­ta ga­lyp bar­ýar­ka sak­la­dy:

— Hem­ra mu­gal­lym, inim, bir sö­züň bi­len şu mek­dep­de oka­ýan ag­ty­gy­my hem-de me­ni mon­ça et­diň.

— O nä­hi­li söz­kä, ýa­şu­ly?

— Düýn bi­rin­ji gat­dan ýo­ka­ry çyk­jak bo­lup du­ran­ja og­la­ny, öz-ä, ýa­ňy gat­nap ug­ra­na meň­zeş ça­ga, şo­ny «Ha­ny ba­lam, sa­ňa kö­mek­le­şe­ýin» di­ýä­ge-de, gu­ja­gy­ňa alyp, okuw tor­ba­sy­nam de­ňä­ňe ge­len ýo­ka­ry synp­da­ky okuw­çyň eli­ne ber­diň-de, ga­ly­ber­diň. Içim­den diý­dim: «Bu mek­de­be gat­na­ýan­laň ata­sy iki eken, bi­ri öý­de kyb­la­ýy ata­sy, bär­de-de gö­ren okuw­çy­sy­ny «ba­lam!» di­ýip söý­gü­läp du­ran mek­dep mü­di­ri. «Ba­lam» sö­zü­ni eşi­den okuw­çy­nyň ýü­zü­niň ýag­ty­lyp gi­di­şi­ni gö­rüp, ýü­re­gim gob­su­nyp git­di. Ol söz onuň kal­by­na ýag­ty­lyk, ýag­şy­lyk guý­ýar, oku­wy­na-da yh­las dö­red­ýär, bil­seň!

Uzy­nak­dan in­çe­sagt, at­ýüz­den nu­ra­na keşp­li, go­ja­ly­ga per be­rer­den has çu­lum gö­rün­ýän Hem­ra mu­gal­lym gürrüňdeşlikde sö­zü­ne dyn­gy ber­di-de, my­la­ýym ýyl­gyr­dy:

— Men öw­nen ýa­ly bo­lup oty­ryn we­li, ýö­ne men­den äh­li­ta­rap­la­ýyn ök­de bi­rem bar­dyr...

Me­niň ge­ňir­ge­nip, oý­lan­jy­ra­ny­my aňan maş­ga­la­ba­şy ge­pi­ne has süý­jü­lik çaý­dy:

— Oňa Ene­baý mu­gal­lym diý­ýär­ler. Türk­me­nis­ta­nyň halk ma­ga­ry­fy­nyň ot­liç­ni­gi­dir özem.

Gaý­ta­la­ýan sö­zem «Ze­nan mek­dep­de di­ňe mu­gal­lym däl, okuw­çy üçin ene, öý­de-de ça­ga­sy üçin nus­ga bol­ma­ly­dyr» diý­ýär.

Kä­te ça­ga­la­ry, ag­tyk­la­ry «Ene, in­di işi­ňi bes edäý, dyn­jy­ňy al!» diý­ýä­ler. Şon­da olaň ba­şy­ny sy­pa­la­ýar-da, «Wah, ata­ňyz bi­len mek­de­be barýan ýo­la düş­me­sem, bir za­dym kem ýa­ly bo­lup dur-da, ba­la­lam!» diý­ýär. Bu söz ma­ňa-da ça­ky­lyk ýa­ly bo­lup eşi­dil­ýär...

Bu söz­ler baý­ry mu­gal­ly­myň kal­by­nyň owa­zy, ýü­rek sö­zi. Hon-ha, Gün ujy gy­zar­man­ka Kö­şi­niň baý­ryn­dan uly ýo­la dü­şen ýe­ňil ulag hök­man ak mek­de­be bar­ýan ýo­ly yzar­lar. Se­bä­bi Ara­met aga­nyň döw­let­li oja­gyn­dan göz­baş alyp gaý­dan şol ýol bar­ha gi­ňe­mek bi­len. Aý­dy­ly­şy ýa­ly, do­wa­mat-do­wam bol­ýar.