ORIENT | Analitika. 28-nji oktýabr. Daşkentde Merkezi Aziýada bilimiň, ylmyň we innowasiýalaryň täze giňişligini kemala getirmäge bagyşlanan Halkara bilim forumynyň geçirilmegi tutuş makrosebitiň ynsanperwer ulgamynyň gurluşynda düýpli hil özgertmeleriniň esasy ugurlaryny kesgitledi.

Bu abraýly dialoga bilim, magaryf, ylym we innowasiýalar ministrlikleriniň ýolbaşçylary, degişli ministrlikleriň wekilleri, Merkezi Aziýa ýurtlaryndan, şeýle hem Azerbaýjandan, Türkiýeden we Pakistandan öňdebaryjy bilermenler gatnaşdylar. Türkmenistana Bilim ministri Jumamyrat Gurbangeldiýew wekilçilik etdi.

Forum şu ýylyň oktýabr aýynyň başynda Awazada geçirilen möhüm wakanyň, ýagny Türkmenistan bilen Özbegistan Respublikasynyň arasynda Strategik hyzmatdaşlygyň ýokary derejesindäki geňeşi döretmek hakyndaky Şertnamanyň gol çekilmeginiň yzy süre geçirildi. Awazada şol wagt birnäçe möhüm halkara çäreler hem guralypdy.

«Hut şu resminama bilim diplomatiýasynyň pudagara duşuşyklaryň çäginden çykyp, geljekki otuzýyllygyň ählumumy wehimlerine mynasyp jogap bermäge ukyply, öňdengörüjilikli ösüşiň utgaşdyrylan strategiýasyna öwrülmegi üçin berk syýasy binýady döretdi» – diýip, Türkmenistanyň Bilim ministri öz çykyşynda belledi.

Sebitleýin hyzmatdaşlygyň häzirki ýagdaýyna baha bermek bilen, Daşkent forumyna gatnaşyjylar Merkezi Aziýa halklarynyň köp asyrlyk taryhy we medeni ýakynlygynyň, gürrüňsiz gymmatlygyna garamazdan, häzirki döwürde hyzmatdaşlyk üçin ýeke-täk esas bolup bilmejekdigi barada umumy pikire geldiler.

Özbegistanyň Prezidenti Şawkat Mirziýoýew foruma gatnaşyjylara iberen gutlag hatynda Merkezi Aziýany özara ynamyň we dostlugyň giňişligine, ylmy, bilimi, ýokary tehnologiýalary we innowasiýalary birleşdirýän umumy intellektual giňişlige öwürmek maksadyny öňe sürdi.

Özbegistanyň Lideri häzirki döwrüň uniwersitetleriň arasynda köplenç resmi häsiýete eýe bolan, diňe beýanatlarda galýan gatnaşyklardan anyk amaly netijelere geçmegi talap edýändigini örän ýerlikli belledi. Hakyky integrasiýa ýokary okuw mekdepleri goňşy ýurtlarda özleşdirilen dersleri özara ykrar edip, alymlar bilelikde ylmy barlaglary alyp baranlarynda, bilelikde işlenip taýýarlanan uniwersitet taslamalary bolsa ykdysadyýetiň hakyky pudaklaryna gönüden-göni ornaşdyrylanda kemala gelýär.

Gazagystanyň garaýşy hem bu işe sazlaşykly goşulýar. Gazagystanyň wekili ýokary bilimiň dünýä ulgamy bilen sazlaşykly baglanyşan açyk giňişligini döretmegiň, bilim ulgamlaryny utgaşdyrmagyň we akademiki hereketliligi giňeltmegiň möhümdigini nygtady. Munuň mysaly hökmünde Almaty we Şymkent şäherlerinde institutlaryň özara şahamçalaryny döretmek boýunça anyk tejribe görkezildi.

Häzirki döwrüň ählumumy hereketlendiriji şertleriniň — giň gerimli sanlylaşdyrmadan we emeli aňdan başlap, howanyň üýtgemegine çenli — zähmet bilen meşgullanmagyň gurluşyny çalt özgerdýändigini, akademiki gurşawyň we degişli edaralaryň öňünde bolsa täze talaplary goýýandygyny görýäris.

Halkara hyzmatdaşlaryň, hususan-da, Türkiýäniň Ýokary bilim geňeşiniň başlygynyň garaýşy suw we azyk howpsuzlygy, energetika hem-de ekologiýa babatdaky sebit meselelerini aýratynlykda çözmegiň mümkin däldigini aýdyň görkezýär. Uniwersitetler diňe taýýar bilimleri berýän edaralar bolmakdan aýrylyp, makrosebitiň durmuş we ykdysady zerurlyklary üçin amaly çözgütleri işläp düzýän kuwwatly ylmy-barlag merkezlerine öwrülmelidir.

Şol bir wagtyň özünde, bilermenleriň belleýşi ýaly, ýokary okuw mekdepleriniň wezipesi diňe iň täze tehnologiýalary özleşdirmek bilen çäklenmeýär. Ýaş nesli şol tehnologiýalardan paýhasly we ahlak kadalaryna laýyklykda peýdalanmaga hem öwretmek zerurdyr. Emeli aň adamyň mümkinçiliklerini goldamaly we giňeltmeli, ýöne hiç bir ýagdaýda mugallymyň ornuny tutmaly däldir.

Bu umumy sebitleýin mozaikada Türkmenistanyň tejribesi sanlylaşdyrmak we usulyýet babatdaky kämilligi bilen tapawutlanýar. Ýokary hünär bilimini 2052-nji ýyla çenli ösdürmegiň strategiýasyna daýanýan döwlet syýasaty soňky on ýylyň dowamynda talyplaryň sanynyň iki esse artmagyny üpjün etdi. Şol bir wagtyň özünde, okuwyň hiline gözegçilik etmek üçin 90-a golaý ölçenip bilinýän görkezijä esaslanýan berk monitoring ulgamy ornaşdyryldy.

Türkmenistanda ornaşdyrylan «Elektron mekdep», «Elektron talyp» sanly platformalary we bilimi dolandyrmagyň maglumat ulgamy diňe bir häzirki akademiki netijeleri seljermäge däl, eýsem, hünärmenler mümkinçiliklerini modelleşdirmäge hem ýakynlaşmaga mümkinçilik berdi. «Şeýlelikde, mekdep biliminden başlap, hünär taýýarlygyna we zähmet işine çenli ähli tapgyrlary öz içine alýan özara baglanyşykly ulgam kemala gelýär» – diýip, Türkmenistanyň Bilim ministri belledi.

Bu ugruň amaly beýany hökmünde Türkmenistanda geljegiň hünärleriniň atlasy döredildi. Ol täze ýüze çykýan we özgerýän 150-den gowrak hünäri öz içine alýar. Mundan başga-da, Birleşen Milletler Guramasynyň Ösüş maksatnamasy bilen bilelikde 2026–2027-nji ýyllar üçin Adam maýasyny strategik meýilleşdirmegiň milli ulgamy işlenip taýýarlanylýar. Bu ulgam işgärlere bolan geljekki zerurlyklary çaklamak üçin emeli aňdan peýdalanýar.

Türkmenistanyň Bilim ministri Jumamyrat Gurbangeldiýew bu çuňňur tehnologik ugra aýratyn ünsi çekip, öz çykyşynda Merkezi Aziýa döwletlerinde sanly meýilleşdirmek, ýokary okuw mekdepleriniň netijeliligine baha bermek we ylmy netijeleri täjirleşdirmek babatda toplanan tejribäniň tutuş Merkezi Aziýa giňişliginde özara öwrenmek we amaly tejribe alyşmak üçin örän uly gyzyklanma döredýändigini aýtdy.

Şeýle-de bolsa, häzirki döwrüň tehnologik üstünliklerine mynasyp baha bermek bilen birlikde, bilermenler jemgyýeti indiki möhüm ädimi ätmelidir. Sebitleýin hyzmatdaşlygyň geljegini ara alyp maslahatlaşan türkmen ministri diňe bir akademiki hereketliligi giňeltmegiň däl, eýsem, ony bilim maksatnamalarynyň hiline bolan özara ynam, hünär derejeleriniň aýdyňlygy we okuwyň netijeleriniň deňeşdirilip bilinmegi ýaly berk esaslarda ösdürmegiň zerurdygyny öňe sürdi.

Eger degişli edaralaryň çykyşlarynda işgärlere bolan geljekki zerurlyklary çaklamagyň ähmiýeti esasy pikir hökmünde öňe sürülýän bolsa, biziň pikirimizçe, makrosebitiň ösüş logikasynyň özi bu zerurlyklary diňe öňünden çaklamakdan tutuş sebit derejesinde bilelikde we işjeň kanagatlandyrmaga tapgyrlaýyn geçmegiň wagtynyň gelendigini görkezýär.

Talyplaryň aýry-aýry alyş-çalşygy, mugallymlaryň özara saparlary ýa-da gysga möhletli seminarlary geçirmek ýaly däp bolan hyzmatdaşlyk görnüşleri, peýdalylygyna garamazdan, kem-kemden könelişen tejribä öwrülýändigi barada ORIENT ozal ýazypdy. Şonuň üçin biz ýuwaş-ýuwaşdan, ýöne çalt hereket edip, Merkezi Aziýanyň tutuş zerurlyklary üçin hünärmenler mümkinçiliklerini uzak möhletleýin bilelikde meýilleşdirmegiň zerur boljak geljekki döwürlerine taýýarlanmalydyrys.

Hut şu öňegidişlikli ýola türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowyň golaýda Arkadag şäherinde geçirilen umumy okuw sapagyň dowamynda öňe süren çuňňur strategik başlangyjy gönükdirýär.

Türkmen halkynyň Milli Lideriniň halkara ylmy-bilim ýaşlar klasterlerini döretmek baradaky teklibi geljegiň talaplaryna laýyk gelýär. Türkmenistanyň Bilim ministriniň forumyň açylyşynda eden çykyşynda belleýşi ýaly, bu başlangyç Türkmenistanyň dürli ýurtlaryň ýaşlarynyň intellektual we döredijilik kuwwatyny bilelikde döredijilikli işe gönükdirmek baradaky maksadyny gönüden-göni şöhlelendirýär.

Şeýle klasterleriň çäklerinde Merkezi Aziýa ýurtlary bäsdeşler hökmünde däl-de, hünärleşmegiň ugur görkeziji ýörelgesi boýunça hereket edýän bitewi, özara baglanyşykly ekoulgam hökmünde çykyş etmelidirler.

Sebitde anyk bir ugurda — serhetüsti suw serişdelerini rejeli dolandyrmak, gaýtadan dikeldilýän energetika, kiberhowpsuzlyk ýa-da IT senagaty bolsun — iň ýokary tehnologik, ylmy ýa-da usulyýet derejesine ýeten döwlet tutuş makrosebit üçin esasy hünärmenleri taýýarlamak merkezine öwrülmelidir. Ol goňşy ýurtlaryň ählisi üçin ýokary derejeli hünärmenleri maksada gönükdirilen görnüşde taýýarlamalydyr.

Şeýle çemeleşme käbir hünärmenleriň artykmaç taýýarlanylmagynyň, beýlekileriniň bolsa ýetmezçiliginiň öňüni almaga, ýurtlaryň býujet serişdelerini ep-esli tygşytlamaga we Merkezi Aziýany dünýäniň öňdebaryjy ylmy merkezleri bilen deň derejede bäsleşmäge ukyply, öz-özüni üpjün edýän kuwwatly intellektual merkeze öwürmäge mümkinçilik berer.

Netijede, Türkmenistanyň Bilim ministri Jumamyrat Gurbangeldiýew sebitleýin bilim giňişliginiň geljeginiň gol çekilen ylalaşyklaryň sany bilen däl-de, ýaş nesil üçin döredilýän hakyky mümkinçilikler bilen kesgitlenýändigini nygtady.

Biziň umumy wezipämiz — bilimleriň, ylmy üstünlikleriň we innowasion pikirleriň her bir ýurduň hem-de tutuş sebitiň durnukly ösüşine ýardam bermegini üpjün edýän şertleri döretmekden ybaratdyr. Bu bolsa adam maýasyny halklarymyzyň parahatçylygynyň we mizemez özara berk ynamynyň esasy hereketlendiriji güýjüne öwürmäge mümkinçilik berer.

Bekdurdy Amansaryýew, Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň Halkara gatnaşyklary institutynyň Strategik barlaglar boýunça ylmy merkezi